Türkiye’de İşletmelerin Finanse Edilmesi
Ä°ÅŸ, Ticaret ve Åžirket Rehberi
Türkiye’de iki temel mali piyasa bulunmaktadır: sermaye piyasası ve para piyasası. Sermaye piyasası söz konusu olduğunda, bütün şirketlerin İstanbul Menkul Kıymetler Borsası’na (İMKB) kayıt yaptırıp hisse senetlerinin ilk halka arz işlemini gerçekleştirmeleri gerekirken, para piyasasında şirketlere farklı kredi olanakları sunulmaktadır. Kredi piyasasında, kredi alanlara ilişkin kredi bilgilerini toplayıp dağıtan kredi kayıt büroları ve kredi kuruluşları krediye erişim sağlamaktadır. Bu büro ve kuruluşlar kredi bilgilerini paylaşarak, borç verenlere riskleri değerlendirmeleri ve kredileri daha verimli bir biçimde tahsis etmeleri konularında yardımcı olmakta ve kredi sağlamak isteyen girişimcileri yalnızca kişisel bağlantılarına güvenme zorunluluğundan da kurtarmaktadır.
Türkiye para piyasasında beş ayrı banka tipi bulunmaktadır: devlet bankaları, özel bankalar, yabancı bankalar, kalkınma ve yatırım bankaları ve katılım bankaları. 2001 yılındaki yerel ekonomik krizin ve yeniden yapılanma sürecinin ardından, bankacılık sektörü 2002-2008 döneminde genel olarak yüksek bir büyüme performansı sergilemiştir. Toplam aktif değeri 130 milyar ABD dolarından 465 milyar ABD dolarına yükselirken, bu değerin gayri safi yurt içi hâsılaya oranı % 57’den % 77’ye çıkmıştır. Şube ve personel sayısı da hızlı bir artış kaydetmiştir. Söz konusu dönem boyunca, sektörün mali yapısı güç kazanmıştır. Sektördeki özsermaye değeri 16 milyar ABD dolarından 54 milyar ABD dolarına yükselirken, serbest sermaye değeri de 3 milyar ABD dolarından 40 milyar ABD dolarına ulaşmıştır. 2008 Aralık ayı itibarıyla % 18 düzeyinde olan sermaye yeterliliği oranı büyüyerek 2009 yılının ilk yarısında % 19,4 düzeyine yükselmiştir.
Bankalar çoğunlukla şirket stokları veya alacak hesapları ile desteklenen küçük ölçekli işletmelere kredi temin etmektedir. Genellikle, şirket stoklarına ve alacak hesaplarına bağlı olarak, verilecek kredi miktarının belirlenmesine yardımcı olan çeşitli formüller bulunmaktadır. Küçük ölçekli işletmelerin finansman kaynağının büyük bölümünü, işletme sahibi tarafından gösterilen kişisel maddi teminata (örneğin, işletme sahibinin mülkiyetindeki ev) dayalı olarak sağlanan banka kredileri oluşturmaktadır. KOBİ Daire Başkanlığı, küçük ölçekli işletmelerin yanı sıra, yeni kurulmuş olan işletmelere de kredi sağlamaktadır. KOBİ Daire Başkanlığı tarafından sağlanan krediler yerel bankaları kapsamakta ve bu bankalarca yönetilmektedir.
İlgili bir diğer işletme uygulaması da faktoringdir. Faktör adı verilen kuruluşlar alacaklar için ödeme yapmakta ve ödeme riskini üstlenmektedir. Bir başka finansman yöntemi ise, 1985 yılında kabul edilen 3226 sayılı Finansal Kiralama Kanunu ile getirilen ve finansal bir ürün niteliğindeki finansal kiralamadır (leasing). Türkiye’de finansal kiralama; yurt içi kiralama, yurt dışı kiralama, satış ve geri kiralama ve satışa yardımcı kiralama biçimlerinde uygulanmaktadır.
